Table of Contents
आजकालची मुलं खूप हुशार झाली आहेत. ती मोबाईलवर गेम्स खेळतात, ऑनलाईन चॅटिंग करतात, पण जेव्हा विषय ‘पैशांचा’ येतो, तेव्हा मात्र ती गडबडतात. “बाबा, मला तो महागडा फोन हवाय” किंवा “आई, मला तो व्हिडिओ गेम आत्ताच पाहिजे,” असं मुलं हट्ट करतात. पण पैसे कमवायला किती कष्ट लागतात आणि ते टिकवायला किती अक्कल लागते, हे त्यांना कसं समजवायचं?
अनेक पालकांना हा प्रश्न पडतो की, नक्की मुलांना पैसे बचत करणे कसे शिकवावे? (How to teach kids to save money?). केवळ पिगी बँकेत चिल्लर टाकणे म्हणजे बचत नव्हे. आजच्या डिजिटल जगात मुलांना डेबिट कार्ड, ऑनलाईन पेमेंट आणि बजेटिंग समजणं खूप गरजेचं आहे. जर तुम्हाला तुमच्या मुलांना भविष्यात आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र (Financially Independent) बघायचं असेल, तर त्यांना आतापासूनच काही ‘प्रॅक्टिकल’ सवयी लावाव्या लागतील.
या लेखात आपण ५०-३०-२० नियम, डिजिटल सेफ्टी आणि खर्चाचे ट्रॅकिंग यांसारख्या ७ महत्त्वाच्या गोष्टी सविस्तर आणि सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत.
१. मुलांना पैसे बचत करणे कसे शिकवावे? पहिली स्टेप – बँक अकाउंट
सर्वात आधी, मुलांच्या मनातून ही भीती काढून टाका की बँक फक्त मोठ्या माणसांसाठी असते. मुलांना पैसे बचत करणे कसे शिकवावे, याची सुरुवातच बँकेपासून होते.
- स्वतःचे बँक खाते (Open Bank Account): १० वर्षांवरील मुलांसाठी अनेक बँका ‘मायनर अकाउंट’ (Minor Account) किंवा ‘किड्स स्मार्ट अकाउंट’ची सुविधा देतात. त्यांना बँकेत घेऊन जा आणि त्यांच्या नावाने खाते उघडा.
- किड्स डेबिट कार्ड (Kids Debit Card): आजकाल FamPay किंवा OmniCard सारखी खास मुलांसाठी बनलेली कार्ड्स मिळतात. ही कार्ड्स त्यांना वापराायला द्या.
- लिमिट सेट करा (Set Limits): इथे खरी युक्ती आहे! कार्ड देताना त्याच्या ॲपमधून ‘Transaction Limit’ सेट करा. उदा. दिवसाला ५०० रुपये. यामुळे मुलांच्या हातात पैसे असतील, पण कंट्रोल तुमच्या हातात असेल. त्यांना समजेल की एका मर्यादेबाहेर पैसे खर्च करता येत नाहीत.
२. ५०-३०-२० नियम: बजेटिंगची सोपी पद्धत
पैसे हातात आल्यावर त्याचं करायचं काय? यासाठी मुलांना एक जागतिक आणि अत्यंत सोपा फॉर्म्युला शिकवा. याला ५०-३०-२० नियम म्हणतात.
समजा, तुमच्या मुलाला १०० रुपये पॉकेट मनी मिळाली, तर त्याने त्याचे तीन भाग करायचे:
- ५०% गरजा (Needs): ५० रुपये अशा गोष्टींसाठी जे खूप गरजेचे आहेत. जसं की मोबाईल रिचार्ज, पेट्रोल, स्टेशनरी किंवा शाळेचा खर्च.
- ३०% इच्छा (Wants): ३० रुपये मौजमजेसाठी. त्याला सिनेमा बघायचा असेल, पिझ्झा खायचा असेल तर याच पैशांतून.
- २०% बचत (Savings): उरलेले २० रुपये भविष्यासाठी. याला अजिबात हात लावायचा नाही.
जेव्हा पालक विचारतात की मुलांना पैसे बचत करणे कसे शिकवावे?, तेव्हा हा नियम सर्वात बेस्ट उत्तर आहे. मुलांना सांगा, “जर तुझे ३० रुपये संपले, तर गपचूप घरी बसायचं, पण गरजांचे किंवा बचतीचे पैसे काढायचे नाहीत.”
३. खर्चाची नोंद आणि ट्रॅकिंग कसे करावे? (Expense Tracking)
बऱ्याचदा मुलं म्हणतात, “माझे पैसे कुठे गेले मलाच कळलं नाही!” याला ‘Money Leaks’ म्हणतात. पैसे वाचवायचे असतील, तर आधी पैसे कुठे जात आहेत, हे दिसलं पाहिजे.
- ॲपचा वापर (Use Apps): आजकालच्या मुलांना वह्या-पेन आवडत नाही. त्यांना मोबाईलमध्ये ‘Expense Manager’ किंवा ‘Walnut’सारखं ॲप डाऊनलोड करून द्या.
- सवय लावा: १० रुपयाचा वडापाव खाल्ला तरी त्याची एन्ट्री ॲपमध्ये करायला सांगा आणि ५०० रुपयाचा ड्रेस घेतला तरी लिहायला सांगा.
- मॅजिक: महिन्याच्या शेवटी जेव्हा ते ॲपमध्ये बघतील की, “अरे बापरे! मी १००० रुपये फक्त कोल्ड्रिंकवर उडवले?” तेव्हा त्यांना जी जाणीव होईल, ती त्यांना आपोआप शहाणं करेल.
४. इम्पल्स बाइंग आणि ऑफर्सपासून कसे वाचावे? (Avoid Impulse Buying)
आजकाल “Buy 1 Get 1 Free”, “Flash Sale”, किंवा “50% Off” अशा जाहिराती बघून मुलं (आणि आपणही) लगेच खरेदी करतो. याला ‘इम्पल्स बाइंग’ (Impulse Buying) म्हणतात. हे टाळण्यासाठी मुलांना एक ‘२४ तासांचा नियम’ शिकवा.
- २४ तासांचा नियम (The 24-Hour Rule): मुलांना सांगा, “जेव्हा तुला ऑनलाईन किंवा दुकानात एखादी महागडी गोष्ट आवडे आणि घ्यावीशी वाटेल, तेव्हा ती लगेच घ्यायची नाही. फक्त २४ तास थांबायचं.”
- का?: कारण दुसऱ्या दिवशी सकाळी उठल्यावर ९०% वेळा त्या वस्तूचं आकर्षण संपलेलं असतं. आपण मेंदूने विचार करू लागतो की, “खरंच याची गरज आहे का?” हा साधा नियम तुमचे हजारो रुपये वाचवू शकतो.
५. डिजिटल सेफ्टी आणि सायबर सुरक्षा (Digital Safety)
पोरं मोबाईलमध्ये हुशार असतात, पण ऑनलाईन फसवणूक करणाऱ्यांपेक्षा जास्त नाही. जेव्हा आपण विचार करतो की मुलांना पैसे बचत करणे कसे शिकवावे, तेव्हा त्या पैशांचे रक्षण करणेही तितकेच महत्त्वाचे असते.
त्यांच्याकडून खालील गोष्टी पाठ करून घ्या:
- OTP शेअर करायचा नाही: कोणीही फोन करून “बँकेतून बोलतोय” म्हटलं तरी OTP किंवा PIN द्यायचा नाही.
- न दिसणारा खर्च: ऑनलाईन पेमेंट करताना पैसे हातातून जात नाहीत, त्यामुळे खर्च झाल्याचं दुःख होत नाही. म्हणून त्यांना ‘बँक स्टेटमेंट’नियमित तपासायची सवय लावा.
- फिशिंग लिंक्स: “तुम्ही जिंकलात”, “फ्री गिफ्ट” अशा लिंकवर क्लिक करायचं नाही.
६. कष्टाची किंमत: कमाईची सवय (Earning Value)
जोवर घामाचा पैसा हातात पडत नाही, तोवर त्याची किंमत कळत नाही. फुकट मिळालेले पैसे खर्च करायला वेळ लागत नाही.
- Side Hustle: सुट्टीत मुलाला सांगा, “तुला नवीन सायकल हवीये ना? ठीक आहे. सुट्टीत काहीतरी छोटे काम कर. शेजाऱ्यांच्या मुलांना शिकव (Tuition), कोडिंग कर किंवा काहीतरी क्रिएटिव्ह करून थोडे पैसे कमाव.”
- मूल्य: जेव्हा तो स्वतःच्या कमाईचे ५०० रुपये खर्च करेल, तेव्हा तो १० वेळा विचार करेल. कष्टाच्या पैशाचा हिशोब ठेवला जातो, हेच याचं गुपित आहे.
७. निष्कर्ष (Conclusion)
मंडळी, मुलांना पैसे बचत करणे कसे शिकवावे हा प्रश्न एका दिवसात सुटणारा नाही. ही एक प्रोसेस आहे.
त्यांना फक्त पैसे देऊन जबाबदारी संपत नाही. त्यांना ५०-३०-२० चा नियम, Expense Tracking आणि डिजिटल सेफ्टी शिकवली, तरच ती खऱ्या अर्थाने ‘स्मार्ट’ होतील. त्यांना चुका करू द्या, त्यातूनच ते शिकतील. आज तुम्ही लावलेली ही प्रॅक्टिकल शिस्त, उद्या त्यांना कर्जाच्या सापळ्यातून वाचवेल आणि एक श्रीमंत आयुष्य जगायला मदत करेल.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
१. मुलांचे बँक खाते किती वर्षांपासून उघडता येते? साधारणपणे १० वर्षांवरील मुलांसाठी बँका ‘मायनर अकाउंट’ची सुविधा देतात, जे पालकांच्या देखरेखीखाली चालते.
२. मुलांना डेबिट कार्ड देणे सुरक्षित आहे का? होय, जर तुम्ही त्या कार्डचे ‘Transaction Limit’ (खर्चाची मर्यादा) सेट केले असेल आणि त्यांना सुरक्षिततेचे नियम शिकवले असतील, तर ते नक्कीच द्यावे. याने त्यांना व्यवहार ज्ञान मिळते.
३. ५०-३०-२० नियम लहान मुलांसाठी सुद्धा चालतो का? अगदी बरोबर! हा नियम कोणत्याही वयोगटासाठी लागू होतो. लहान मुलांना सवय लावण्यासाठी हा नियम सर्वोत्तम आहे.
४. Expense Tracking साठी कोणते ॲप चांगले आहे? Walnut, Money Manager किंवा साधे Excel Sheet सुद्धा सुरुवातीला वापरता येईल.
तुम्हाला हा लेख कसा वाटला? कमेंट करून नक्की सांगा आणि इतर पालकांसोबत शेअर करा
